По повод Меѓународниот ден на младите, младинската група ХЕРА Млади и Иницијативата „Фрли ја коцката!“ спроведоа герила акција во Скопје, изразувајќи револт поради зголемената присутност и нормализација на коцкањето и обложувањето меѓу младите во Северна Македонија. Акцијата беше мотивирана од алармантните резултати од националното истражување ЕСПАД 2024, кое покажа дека 25% од учениците на возраст од 15 до 16 години се коцкале за пари во последните 12 месеци, при што процентот на проблематично коцкање се зголемил од 4,5% во 2019 на 7,6% во 2024 година. Организациите ги поврзуваат овие трендови со поширокиот општествен контекст, вклучувајќи висока младинска невработеност од 23,6%, неусогласеност на образованието со пазарот на труд (45,3% од вработените млади не работат во струката) и желба за иселување кај 67,7% од младите. Тие предупредуваат дека коцкањето не е само финансиски проблем, туку и прашање на јавно и ментално здравје, повикувајќи на итна акција од институциите.
| Тврдење | Клучни разлики | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 25% од учениците на возраст од 15–16 години во Северна Македонија се коцкале за пари во последните 12 месеци. | Сите извори го потврдуваат тврдењето без разлики. | Да: Директно потврдено во текстот според истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Потврдено во текстот според истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Податокот е директно наведен според истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Потврдено во текстот како резултат од истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Потврдено со податоци од истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Податокот е директно наведен во статијата. | Да: Потврдено со податоци од истражувањето ЕСПАД 2024 во статијата. | Да: Потврдено со податоци од истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Потврдено во текстот според истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Потврдено со податоци од истражувањето ЕСПАД 2024. |
| Меѓу учениците што се коцкаат, уделот на проблематично коцкање се зголемил од 4,5% во 2019 на 7,6% во 2024 година. | Речиси сите извори го потврдуваат тврдењето; само СКОПСКО ЕХО го испушта. | Да: Податокот е експлицитно наведен во статијата. | Да: Податокот е директно наведен во статијата. | Да: Статијата експлицитно ги наведува овие проценти и години. | Не е споменато | Да: Потврдено со податоци од истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. | Да: Статијата експлицитно го наведува овој пораст на процентите. | Да: Потврдено со податоци од истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Потврдено во текстот како податок од ЕСПАД 2024. | Да: Директно наведено како податок од ЕСПАД 2024. |
| Коцкањето е почесто кај момчињата: 34% се коцкале, во споредба со 16% од девојчињата. | Нема разлики: сите извори го потврдуваат истиот податок. | Да: Статијата ги наведува овие проценти за двата пола. | Да: Податокот е директно наведен во статијата. | Да: Статијата ги потврдува овие податоци за двата пола. | Да: Директно наведено во текстот како дел од истражувањето. | Да: Потврдено со податоци од истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Статијата ги потврдува овие проценти. | Да: Статијата ги наведува овие податоци за родовата застапеност. | Да: Потврдено со податоци од истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Потврдено во текстот како дел од истражувањето ЕСПАД 2024. | Да: Потврдено со статистички податоци во текстот. |
| Казината, обложувалниците, онлајн-платформите и рекламите за „брза добивка“ се лесно достапни за младите. | Сите извори го поддржуваат тврдењето; разликата е во деталите. | Да: Организациите наведуваат дека овие содржини се лесно достапни. | Да: Наведено како констатација од ХЕРА во текстот. | Да: ХЕРА Млади посочуваат на лесната достапност на овие услуги. | Делумно: Текстот споменува присуство на објекти до училишта и бара контрола. | Да: Наведено како констатација од ХЕРА Млади и „Фрли ја коцката!“. | Делумно: Се споменува присутност на коцкањето и потреба од контрола на реклами. | Да: Статијата потврдува дека овие содржини се лесно достапни. | Да: Статијата наведува дека овие содржини се лесно достапни. | Да: Директно наведено во изјавата на организациите. | Да: Наведено како констатација на младинските организации. |
| Младинската невработеност кај лицата од 15 до 29 години изнесувала 23,6%. | Еден извор не го спомнува; сите останати го цитираат истиот податок без разлики. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. | Да: Податокот е директно наведен во статијата. | Не е споменато | Да: Податокот е експлицитно наведен во статијата. | Да: Потврдено како податок во статијата. | Да: Податокот е директно наведен во статијата. | Да: Статијата го наведува овој конкретен процент за невработеноста. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. | Да: Потврдено во текстот како статистички податок. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. |
| Според Студијата за млади на Фондацијата „Фридрих Еберт“, 45,3% од вработените млади не работат во професијата за која се образувале. | Сите извори го потврдуваат податокот, освен Сител. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. | Да: Податокот е директно наведен во статијата. | Не е споменато | Да: Податокот е експлицитно наведен во статијата. | Да: Потврдено како податок во статијата. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. | Да: Статијата го цитира овој податок од наведената студија. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. | Да: Потврдено во текстот како податок од студијата. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. |
| 67,7% од младите имаат одреден степен на желба за иселување, главно поради подобар животен стандард, повисоки плати, корупција и подобри можности за вработување. | Сите извори го потврдуваат тврдењето, освен Сител кој го споменува без бројки. | Да: Податокот и причините се експлицитно наведени. | Да: Податокот е директно наведен во статијата. | Делумно: Се споменува „желба за иселување“ како проблем, но без бројки. | Да: Податокот е експлицитно наведен во статијата. | Да: Потврдено како податок во статијата. | Да: Податокот е директно наведен во статијата. | Да: Статијата ги наведува овие податоци и причини за иселување. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. | Да: Потврдено во текстот како податок. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. |
| Светската здравствена организација ги поврзува штетите од коцкањето со долгови, нарушени односи, стигма, депресија, анксиозност и зголемен ризик од самоубиство. | Повеќето извори го потврдуваат, два не го спомнуваат. | Да: Статијата го цитира предупредувањето на СЗО. | Не е споменато | Да: Статијата ги набројува овие последици според СЗО. | Не е споменато | Да: Потврдено како предупредување од СЗО. | Да: Статијата го цитира предупредувањето на СЗО. | Да: Статијата го пренесува ова предупредување од СЗО. | Да: Статијата го цитира предупредувањето на СЗО. | Да: Потврдено во текстот како предупредување од СЗО. | Да: Наведено како предупредување од СЗО. |
| Истражување на Универзитетската клиника за психијатрија во Скопје покажало дека речиси 30% од адолесцентите имале умерени до тешки депресивни симптоми, а 42,1% имале умерени до тешки симптоми на анксиозност. | Потврдувањето е доминантно, но 4 од 10 извори целосно го премолчуваат тврдењето. | Да: Податоците се експлицитно наведени во текстот. | Да: Податокот е директно наведен во статијата. | Не е споменато | Не е споменато | Да: Потврдено како податок од истражувањето. | Не е споменато | Да: Статијата ги наведува овие резултати од истражувањето. | Да: Податокот е експлицитно наведен во текстот. | Да: Потврдено во текстот како резултат од истражувањето. | Да: Податоците се експлицитно наведени во текстот. |
| Измените на Законот за игрите на среќа предвидуваат објектите за игри на среќа да бидат оддалечени најмалку 500 метри од основните и средните училишта. | Потврдуваат 4, делумно 5, не спомнува 1. | Делумно: Се споменува барање за контрола на оддалеченоста, но не и конкретниот законски предлог од 500м. | Да: Потврдено како новина во Законот за игрите на среќа. | Не е споменато | Да: Потврдено во текстот како законска измена. | Делумно: Се споменува барање за контрола на оддалеченоста, но не и законот. | Делумно: Се споменува барање за контрола на оддалеченоста, но не и конкретниот закон. | Да: Статијата потврдува дека законот предвидува растојание од 500м. | Делумно: Се споменува барање за контрола на оддалеченоста, но не и конкретниот законски текст. | Делумно: Организациите бараат контрола на оддалеченоста, но законот не е цитиран. | Да: Потврдено во текстот како законска измена. |
| Младинските организации бараат построга контрола на обложувалниците и рекламите, проверка на возраста и подобра заштита на малолетниците. | Сите извори го потврдуваат тврдењето без разлики. | Да: Овие барања се експлицитно наведени во текстот. | Да: Барањата се наведени во делот за превенција од зависност. | Да: Овие барања се директно наведени во текстот. | Да: Наведено е барање за доследна примена и контрола на рекламирањето. | Да: Наведено како барање на ХЕРА Млади и „Фрли ја коцката!“. | Да: Овие барања се експлицитно наведени во текстот. | Да: Статијата ги набројува овие барања на ХЕРА и „Фрли ја коцката!“. | Да: Овие барања се експлицитно наведени во текстот. | Да: Потврдено во делот каде се наведени барањата на организациите. | Да: Наведено како барање на организациите. |
| ХЕРА Млади и Иницијативата „Фрли ја коцката!“ сметаат дека коцкањето треба да се третира како прашање на јавно и ментално здравје, финансиска писменост и заштита на младите. | Еден извор (СКОПСКО ЕХО) делумно го пренесува ставот, додека сите други го потврдуваат целосно. | Да: Ставот на организациите е јасно пренесен во текстот. | Да: Ставот е експлицитно наведен во текстот. | Да: Статијата го потврдува овој став на организациите. | Делумно: Организациите се споменати, но не и целиот опсег на ставови. | Да: Директно наведено како став на организациите. | Да: Ставот е јасно пренесен во статијата. | Да: Статијата експлицитно го наведува овој став на организациите. | Да: Ставот е експлицитно наведен во текстот. | Да: Потврдено во текстот како став на организациите. | Да: Директно наведено како став на организациите. |
| Ентитет | Клучни разлики | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ХЕРА Млади | Еден извор позитивно, останатите неутрално. | Неутрално: организацијата е говорник, цитирана без мета-вреднување | Неутрално: организацијата е цитирана како извор на истражување, без мета-вреднување | Неутрално: организацијата е цитирана како говорник без мета-вреднување | Неутрално: само наведени како дел од групата што ги објавила резултатите | Неутрално: организацијата е говорник, цитирана без мета-вреднување од авторот | Неутрално: само дел од организацијата, не е мета-вреднувана | Неутрално: групата е претставена како активисти кои изразуваат револт, без мета-вреднување | Позитивно: претставени како активни и револтирани, бараат промени | Неутрално: групата е говорник, цитирана без мета-вреднување од авторот | Неутрално: споменати како организатори на акција, без мета-вреднување |
| Асоцијација за здравствена едукација и истражување (ХЕРА) | Сите извори се неутрални, без разлики. | Неутрално: организацијата е говорник, цитирана без мета-вреднување | Неутрално: цитирана како ко-објавувач на истражувањето, без вреднување | Не е споменато | Неутрално: споменати како организација зад младинската група, без вреднување | Не е споменато | Неутрално: организацијата е говорник, цитирана без мета-вреднување | Неутрално: организацијата е цитирана и опишана информативно, без вреднување | Неутрално: само споменати како организација зад младинската група | Неутрално: организацијата е само спомната како дел од групата | Неутрално: спомената како дел од младинската група, без вреднување |
| Иницијатива „Фрли ја коцката!“ | Само 24info.mk дава позитивен приказ. | Неутрално: организацијата е говорник, цитирана без мета-вреднување | Неутрално: спомената како партнер во објавувањето, без мета-вреднување | Неутрално: иницијативата е цитирана како говорник без мета-вреднување | Неутрално: наведени како соорганизатор на објавата, без мета-вреднување | Неутрално: организацијата е говорник, цитирана без мета-вреднување од авторот | Не е споменато | Неутрално: иницијативата е спомената како дел од акцијата, без мета-вреднување | Позитивно: претставени како дел од акцијата за изразување револт | Неутрално: спомната како дел од акција, без вреднување | Неутрално: спомената како коорганизатор, без мета-вреднување |
| ученици на возраст од 15–16 години | Сите извори се неутрални, без разлики. | Неутрално: споменати како статистички податок без вреднување | Неутрално: статистички податоци за нивното коцкање, без вреднување | Неутрално: споменати како предмет на истражување без вреднување | Неутрално: статистички споменати како предмет на истражувањето | Неутрално: споменати како статистички податок од истражување | Неутрално: споменати како статистички податок, без вреднување | Неутрално: статистички податоци за нивното коцкање, без вреднување на самите ученици | Неутрално: споменати како предмет на истражување, без вреднување | Неутрално: статистички податок без вреднување на самите ученици | Неутрално: статистички податоци за нивното коцкање, без вреднување |
| млади во Северна Македонија | Glas.mk и večer.mk се негативни; останатите се неутрални. | Негативно: опишани како жртви на коцкање и невработеност | Неутрално: опишани како цел на загриженост, но без експлицитно вреднување | Неутрално: споменати како цел на загриженост без вреднување | Неутрално: цитирани податоци за невработеност и желба за иселување, без вреднување | Неутрално: опишани како цел на загриженост, без вреднување на самите млади | Неутрално: опишани како загрозени, но без мета-вреднување | Неутрално: опишани се нивните предизвици, без експлицитно вреднување | Неутрално: опишани како загрозени од коцкање, но без мета-вреднување | Неутрално: опишани како жртви на околности, без мета-вреднување | Негативно: прикажани како жртви на коцкање и лоши услови, но без експлицитно вреднување на самите млади |
| Северна Македонија | Негативен наспроти неутрален тон. | Негативно: наречена 'Република коцкарска Македонија' од говорници | Неутрално: спомената како контекст на истражувањето, без вреднување | Неутрално: спомената како локација без вреднување | Неутрално: географски контекст, без експлицитно вреднување | Неутрално: спомената како географски контекст и во цитат | Негативно: наречена 'Република коцкарска Македонија' од говорник, но рамката не ја дискредитира критиката | Неутрално: државата е спомената како географски и правен контекст, без вреднување | Негативно: критикувана како средина со невработеност и корупција | Негативно: критикувана како 'Република коцкарска Македонија' од говорниците | Неутрално: спомената како локација на истражувањето, без вреднување |
| Светска здравствена организација | Сите извори се неутрални, без разлики. | Неутрално: цитирана како извор на предупредување без вреднување | Не е споменато | Неутрално: цитирана како извор на информации без вреднување | Не е споменато | Неутрално: цитирана како извор на предупредување, без мета-вреднување | Неутрално: цитирана како авторитет, без мета-вреднување | Неутрално: цитирано е предупредувањето на СЗО, без мета-вреднување на организацијата | Неутрално: цитирана за предупредување за штетите од коцкање | Неутрално: цитирана како авторитет, без вреднување | Неутрално: цитирано предупредување, без мета-вреднување на СЗО |
| ЕСПАД 2024 | Сите извори се неутрални, без разлики во приказот. | Неутрално: споменато како извор на податоци без вреднување | Неутрално: споменато како име на истражувањето, без вреднување | Неутрално: споменато како извор на податоци без вреднување | Неутрално: наведено како извор на податоците, без вреднување | Неутрално: споменато како извор на податоци, без вреднување | Неутрално: споменат како извор на податоци, без вреднување | Неутрално: истражувањето е наведено како извор на податоци, без вреднување | Неутрално: споменат како извор на податоци, без вреднување | Неутрално: спомнат како извор на податоци, без вреднување | Неутрално: споменато како извор на податоци, без вреднување |
| Фондација „Фридрих Еберт“ | Сите извори се неутрални, без разлики. | Неутрално: спомената како извор на студија без вреднување | Неутрално: спомената како извор на студија, без мета-вреднување | Не е споменато | Неутрално: спомената како автор на студија, без мета-вреднување | Неутрално: спомената како извор на студија, без мета-вреднување | Неутрално: спомената како извор на студија, без мета-вреднување | Неутрално: студијата на фондацијата е цитирана, без мета-вреднување | Неутрално: спомената како извор на студија, без вреднување | Неутрално: спомната како извор на студија, без вреднување | Неутрално: спомената како извор на студија, без мета-вреднување |
| Универзитетска клиника за психијатрија – Скопје | Единствено неутрално спомнување, без разлики. | Неутрално: спомената како извор на истражување без вреднување | Неутрално: спомената како спроведувач на истражување, без вреднување | Не е споменато | Не е споменато | Неутрално: спомената како извор на истражување, без вреднување | Не е споменато | Неутрално: истражувањето на клиниката е споменато, без вреднување | Неутрално: спомената како извор на истражување, без вреднување | Неутрално: спомната како извор на истражување, без вреднување | Неутрално: споменато истражување, без вреднување на клиниката |
| Собрание на Северна Македонија | Сите извори се неутрални, без разлики. | Не е споменато | Неутрално: споменато дека го усвоило законот, без вреднување | Не е споменато | Неутрално: наведено дека ги изгласало измените, без вреднување | Не е споменато | Не е споменато | Неутрално: собранието е споменато како тело што го изгласа законот, без вреднување | Не е споменато | Не е споменато | Неутрално: споменато дека ги изгласало измените, без вреднување |
| Законот за игрите на среќа | Сите извори неутрални; никој не дава оценка. | Не е споменато | Неутрално: опишан како усвоен, со наведени мерки, без вреднување | Не е споменато | Неутрално: споменат во контекст на измените, без вреднување | Не е споменато | Не е споменато | Неутрално: законот е опишан информативно, без експлицитно вреднување | Не е споменато | Не е споменато | Неутрално: споменат како изменет, без вреднување |
Scenarije je na podlagi člankov ustvarila umetna inteligenca in so zgolj špekulativni — ne gre za napovedi ali dejstva.
Najbolj podprto s poročanjem
Под притисок на ХЕРА Млади и 'Фрли ја коцката!', инспекциските служби на Министерството за економски развој наскоро доследно го применуваат Законот за игри на среќа, преместувајќи ги обложувалниците подалеку од училиштата во Скопје и низ државата. Ова ги намалува можностите за малолетничко коцкање на краток рок.
Собранието усвојува дополнителни измени на Законот за игрите на среќа, воведувајќи забрана за рекламирање онлајн насочено кон малолетници и задолжителна проверка на возраста. Сепак, локалните обложувалници и казина ги заобиколуваат правилата преку промоции на социјалните мрежи.
Според новиот ЕСПАД циклус, процентот на 15-16-годишници со проблематично коцкање се искачува над 7,6%, поттикнат од онлајн платформите и финансиската несигурност. ХЕРА Млади предупредува на зголемен ризик од суицидалност кај младите во Скопје.
Manj gotovo
Под водство на ХЕРА Млади и со поддршка на Фондацијата 'Фридрих Еберт', Министерството за образование вклучува превенција од зависности и финансиска азбука во наставната програма за средношколците во Северна Македонија. Ова им дава алатки на младите да ги препознаат ризиците од обложувалниците.
Иако казината се оддалечени од училиштата, обложувалниците и онлајн платформите насочени кон малолетници се зголемуваат преку реклами на социјални мрежи. Универзитетската клиника за психијатрија во Скопје бележи дополнителен пораст на анксиозност кај адолесцентите.
Комбинацијата од проблематично коцкање, 23,6% младинска невработеност и огромни долгови ги тера 67,7% од младите (15-29 години) да планираат иселување. ХЕРА Млади известува дека коцкањето станува една од главните причини за нарушени семејни односи.
Zgolj ugibanje umetne inteligence
Како резултат на протестите на 'Фрли ја коцката!', Општина Центар во Скопје ги реконструира поранешните обложувалници во младински културни центри со бесплатни спортски и советодавни услуги. Ова ги намалува депресивните симптоми (30% од адолесцентите) и создава нова перспектива.
Новите казина во Скопје насочени кон туристи генерираат буџетски приходи, но младите Македонци (15-16 г.) продолжуваат да се коцкаат онлајн. Инцидентот на суицидалност се зголемува, но и се отвораат дополнителни центри за психолошка поддршка.
Криминалните групи ги преземаат нелегалните онлајн обложувалници, избегнувајќи го Законот за игри на среќа. Процентот на проблематично коцкање кај 15-16-годишници скока на 15%, а Универзитетската клиника за психијатрија-Скопје регистрира рекорден број адолесценти со тешки депресивни симптоми.
Analizirano 10 od 13 virov
Primerjalne tabele in infografika uporabljajo samo prvih 10 virov. Ostali viri so prikazani spodaj ločeno.
| Vir | Naslov | |
|---|---|---|
| Секој четврти ученик се коцкал за пари: "Младите полесно наоѓаат казина и обложувалници отколку културни центри | ||
| СЕ КОЦКАЛЕ ЗА ПАРИ 25 ОТСТО ОД УЧЕНИЦИТЕ НА 15 И 16 ГОДИНИ, ОВА ТРЕБА ДА СЕ ТРЕТИРА КАКО ПРОБЛЕМ НА ЈАВНО ЗДРАВЈЕ, ВЕЛИ АСОЦИЈАЦИЈАТА ХЕРА | ||
| 25% од учениците на 15 и 16 години се коцкале за пари во последната година | ||
| Коцкањето вон контрола: Секој четврти ученик во Македонија се коцкал за пари | Скопско Ехо | ||
| "Обложувалница на секој чекор, можности за младите сè помалку" - герила акција во Скопје | ||
| ЗАГРИЖУВАЧКИ ПОДАТОЦИ: Една четвртина од младите на возраст од 15 до 16 години се коцкале за пари | ||
| ХЕРА: Секој четврти ученик се коцка за пари | ||
| Една четвртина од учениците на возраст од 15 до 16 години се коцкале за пари во последните 12 месеци | ||
| Секој четврти ученик се коцкал за пари: "Младите полесно наоѓаат казина и кладилници отколку културни центри" | ||
| СЕКОЈ ЧЕТВРТИ УЧЕНИК СЕ КОЦКАЛ ЗА ПАРИ - Активистите бараат затворање на казината и кладилниците |